Emir Bayındır Kümbeti

Emir Bayındır Kümbeti ya da Parmaklıklı Kümbet, Akkoyunlu beylerinden Emîr Bayındır bin Rüstem'in defnedildiği Ahlat'ta bulunan kümbettir. Kitâbesine göre yapı, Ekim ya da Kasım 1481'de ölen Bayındır'ın eşi Şah Selime Hatun tarafından yaptırıldı. Bayındır'ın Aralık 1488 ya da Ocak 1489'da ölen oğlu Muhammed'in naaşı da kümbete defnedildi. Yapı, inşa edildiği dönemde mescit ve zaviye ile birlikte bir külliyenin parçası niteliğindeydi. Mimarı bilinmemekle birlikte, külliyedeki mescidin mimarı Baba Can'ın aynı zamanda kümbetin mimarı olduğuna dair görüşler vardır.

1965 ve 1971 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilen yapı, 1981'de Gayrimenkul Eski Eserler Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından tescillendi. 1986'da kümbetin çevre duvarları inşa edildi. Diyarbakır Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 1993 tarihli Ahlat Koruma Amaçlı İmar Planı kapsamında oluşturulan sit alanına dahil edildi. Aynı kurulun 1997 tarihli kararıyla I. derecede sit alanları içerisinde bırakıldı. 2005 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yeniden restore edildi.

Kesme taşla inşa edilen kâgir yapı, zemine gömülü mezar odası ile üstündeki ziyaret bölümü olmak üzere iki katlıdır. Kare planlı mezar odasının zemin üstünde kalan kısmının köşeleri, iki yöne bakan üçgenler oluşturacak şekilde pahlanarak bir onikigene dönüştürülmüştür. Mezar odasının üzerinde yükselen silindirik ziyaret bölümünün doğu, batı ve güneye bakan kısımları açık, kalan kısmı ise kapalıdır. Kapalı bölümün ortasında, kuzeydoğuya bakan giriş açıklığı yer alır. Çift yönlü taş merdivenle ulaşılan bu giriş, süslemeleriyle bir taçkapı görünümündedir. Gövdenin açık kısmındaki parapetin üzerinde sütunlar ve pilasterler sıralanır. Parapet kısmı nişlerle süslenmiştir. Gövdenin üst bölümünde, yapıyı çevreleyen bordürlerin birinde yapının kitâbesi yer alır. Yapıyı örten çatı koni şeklindeyken dairesel planlı ziyaret bölümünde bu çatı kubbe görünümündedir. Mekânın kıble yönünde mihrap nişi yer alır. Yapının kuzeydoğuya bakan kısmından başlayan ve güneydoğusunda devam eden merdivenle ulaşılan kare planlı mezar odasında üç mezar konumlanır. Zemini toprak olan mezar odası, beşik tonozla örtülüdür.