Çatal Çeşme

Çatal Çeşme, Türkiye'nin İstanbul ilinin Kadıköy ilçesinde, Bostancı mahallesinde bugün üstü kapalı olan Turşucu Deresi'nin yanında yer alan bir meydan çeşmesidir. İstanbul'un az sayıda çatal çeşmesinden biridir. Kanuni zamanında, 1550 ya da 1551 yılında inşa edilmiş; Abdülaziz zamanında, 1865 ya da 1856 yılında Hacı Narkerab Kalfa'nın bağışıyla onarım görmüştür. 1946'da, Lütfi Kırdar döneminde yerinden sökülerek geri alınan çeşme, 1947 yazında restore edilmiştir. Çeşme, bilinenler arasında ilçedeki en eski çeşmedir.

Kesme küfeki taşından klasik üslupta yapılmış olan çeşmenin yalak, iniş sathı ve sivri kemeri mermerdir. Yan cephelerinde sivri kemerli ayna taşı olan yan çeşmeleri vardır. "Çatal çeşme" adını bu üç oluklu yapısından alır: Ön yalağın yan çeşmelerden ayrılması binek hayvanlarının ayrı bir yalaktan içmesi içindir. Üzengi taşlarının içe bakan kısımları yivlidir. İki tas yuvasının altında kemer motifi içinde çörten biçiminde bir oluk bulunmaktadır.

Kilit taşında bir rozet bulunan basık kemerli niş içinde ikişer satırlık kitabesi bulunur. Üstteki girift sülüs bani kitabesindeCezā-yı ḫayr u iḥsān bulsun <ol kim?>

Göñül dedi cezā-yı ḫayr u iḥsān, 957 (=1550/1551)yazmaktadır. Günümüz Türkçesiyle: Bu çeşmeyi susamışlar için akıtan kimse hayır ve iyilik karşılığını bulsun. “Ey gönül, bu çeşmeye tarih nedir?” dedim. Gönül, “Hayır ve iyilik karşılığı” dedi. Ayvansarayi’nin Mecmūʿa-i Tevārı̇̄ḫ adlı eserindeki “Bostancıbaşı Köprüsü ḳurb-i Ḳartal, İḥsān Ağa ḫayratıdır. Tārı̇̄ḫ-i köprü: Ḫayr-ı İḥsān 930 (=1550/1551)" ibaresi (I, 221), banisinin başka bir kaynaktan tanınmayan bir İhsan Ağa olduğunu gösterir.

Son mısraın ebced hesabı ise 957 değil, 951 senesine işaret eder.

Talik hatla yazılmış tamir kitabesinde ise:Ḫāce Maḫtūme Ḫānım’ıñ cāriyesi

Bağdat Caddesi üzerinde çıkıntı oluşturduğu için 1946 sonbaharında taşları numaralandırılarak sökülmüş, 1947 yazında ise daha geride yeniden kurulmuştur. Başlangıçta haznesiz olan çeşmede art alanından çıkan pınar suyu sürekli olarak akarken bugün yapılaşma sonucu suyu kesilmiştir. Sivri kemeri, niş yüzeyi ve yalakları mermerden olan çeşmenin 1947’de sökülmesi sırasında, kemeri oluşturan mermer parçaların aslında eski sütun gövdelerinden alındığı görülmüştür. Yalaklardan ikisi de Bizans dönemine ait lahitlerdir.

İbrahim Hilmi Tanışık tarafından İhsan Bey Meydan Çeşmesi olarak adlandırılmasına karşın, araştırmacı kitabesindeki "ihsan" ifadesinin kelime anlamıyla kullanıldığı gerekçesiyle yaptıran kişinin belirsiz olduğunu düşünmüştür. Bu sav bugün de bazı kaynaklarda tekrarlanmaktadır.