Yalı Kilisesi

Yalı Kilisesi, Ordu ili Ünye kentinde bulunan eski bir Rum Ortodoks kilisesidir. Yalı semtinde bulunduğu için bu adla anılır. Şehirde Meryem Ana'ya adanmış iki Rum Ortodoks kilisesinden biridir. Ortadan kalkmış olan diğer kilise, şehrin "Kilise Tepe" olarak bilinen yüksekçe yerinde bulunuyordu. Yalı Kilisesi, Meryem Ana'ya adandığı için Panagia Rum Ortodoks Kilisesi veya Meryem Ana Rum Ortodoks Kilisesi olarak da bilinir.

Yalı Kilisesi'nin 19. yüzyılda, 1830 veya 1867 yılında inşa edildiği tahmin edilmektedir. Ancak bu bilgi kayıtlara dayanmamaktadır. Lozan Antlaşması uyarınca Türkiye ile Yunanistan arasındaki nüfus mübadelesinin ardından Yalı Kilisesi'nin cemaati kalmayınca, Ünye Belediyesi yapıyı depo ve düğün salonu gibi değişik amaçlarla kullanmıştır. Yalı Kilisesi'ne 1930'larda dev elektrik üretim motorları yerleştirilmiş, bu sırada mekân genişletme amacıyla sütunlar kesilip kilisenin çatısı yıkılmıştır.

Yalı Kilisesi, 2010 yılında Ünye Belediyesi tarafından on yıllığına Kültür ve Turizm Bakanlığı'na devredilmiştir. Ardından restore edilen kilise, 2015 yılında kültür ve sanat merkezi haline getirilmiştir.

Ne var ki bu sırada yapıda büyük oranda bir yıkım yapılmıştır. Geriye yalnızca üç cephesindeki dış duvarları yarı yüksekliğe kadar bırakılan kilisenin yıkılan kısımları tamamlanarak yeniden inşa edilmiştir. 19. yüzyılda Ünye taşlarıyla inşa edilen binanın önemli bir kısmının yıkıldıktan sonra daha ucuz olması sebebiyle Urfa'dan getirilen taşlarla restore edildiği kaydedilmektedir.

Ayrıca kilisenin batı yönündeki girişine camekanlı bir bölüm eklenmiş ve kilisenin özgün biçimi bozulmuştur. Yalı Kilisesi, mimari açıdan incelenip tanımlanmıştır. Dikdörtgen planlı bir bazilika olan Yalı Kilisesi'nin batı cephesinde çatı alınlığında küçük boyutlu aydınlatma açıklığı bulunmaktadır. Kilise üç apsisli ve üç nefli bir yapıdır. Orta nef yan neflere göre daha geniş tutulmuştur. Orta apsis de yan apsislere göre daha geniştir. Kuzey ve güney cephelerde dörder, apsislerde ise birer pencere bulunmaktadır.

Yalı Kilisesi'nin adı Gürcü prensesi Sopio Gurieli'nin anıtsal mezarının Platana'dan Ünye'ye taşınmasında da geçer. Sopio Gurieli, Gürcistan’ı işgal eden Çarlık Rusya güçlerine karşı savaşırken yenilince Osmanlı ülkesine sığınmış ve ölünce Platana'da toprağa verilmiştir. Gurieli'nin mezarı daha sonra Ünye'ye, Kilise Tepe'deki veya Yalı'daki Rum Ortodoks kilisenin avlusuna taşınmıştır. Ancak bu mezar günümüze ulaşmamıştır.